Merve ŞENTURAN

Kertenkele denince hemen hepimizin aklında dört bacaklı, benekli, parmakları olan, yaklaşık 7-10 cm boyunda yukarıdaki fotoğraftakine benzer bir sürüngen görüntüsü canlanır. Şüphesiz daha büyük boyutlarda, değişik vücut özelliklerine sahip kertenkeleler de bulunmaktadır.

İşte onlardan biri de Pseudopus cinsinin üyesi olan oluklu kertenkele (Pseudopus apodus)’dir.     Bacakları olmaması ve yılanlar gibi sürünerek hareket etmesi oluklu kertenkeleleri alışılmışın dışında kılar. Nitekim sınıflandırılmalarından da anlaşılacağı üzere yılan değildirler. Göz kapaklarının olması ve kulak deliklerinin bulunması onların yılan türlerinden ayırt edilmesine olanak tanır. 

Oluklu kertenkeleler isimlerini vücutlarının iki yan kısmında bulunan boyun bölgesinden başlayıp kloaka kadar uzanan oluk biçimindeki girintilerden alırlar. Keratin pullarla kaplı olan derilerinin altında kemik plakalar bulunur. Darbelere karşı kalkan görevi gören bu plaklar onların hareket esnasındaki elastikiyetlerini kısıtlayıcı niteliktedir. Oluk kısımlarında bu kemik plakalar bulunmaz ve soluk alma sırasında dışa doğru esneyerek akciğerlerin kapasitesine katkıda bulunur. Boyları 150 cm uzunluğuna erişebilir. Kuyrukları toplam uzunluklarının yaklaşık yarısı kadarını oluşturur yani uzunca bir kuyruğa sahiptirler. Diğer kertenkeleler gibi tehlike anında kuyruk bırakma eğilimi vardır ve kopan kuyruğun yerine yenisi gelişebilir. Ancak böylesine uzun ve büyük bir depo birimini kaybetmek hayati risk taşır. 

Evrimsel süreçte bacakları körelmiş olan ve artık mahmuz şeklinde arka bacak kalıntısına sahip bu oldukça uysal olan ve insanlar için tehlike arz etmeyen bu sürüngenler taşlık alanlarda, bağ ve bahçelerde, çalılık, fundalık makilik alanlarda yaşar. Böcek, çekirge, diğer kertenkeleler, salyangoz ve küçük fareler ile beslenen oluklu kertenkeleler ülkemizde oldukça geniş yayılış göstermelerine rağmen nesilleri tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Peki ama neden? İklim değişikliği, yanlış kentsel yapılaşma, anız yakımı, görüntüsünün ilk bakışta yılanlara benzetilip tehlikeli sanılarak insanlar tarafından öldürülmesi sebepleriyle nesilleri tehlike altına girmektedir. 

Oluklu kertenkeleler de diğer tüm canlılar kadar ekolojik yaşamda önemli bir yere sahiptir. Özellikle tarım alanlarında zararlılarla mücadele konusunda çiftçilere büyük ölçüde avantaj sağlarlar. Bunu nasıl yaptıklarını bir basit bir senaryo ile açıklayalım. Bir tarım arazisi ve burada yetiştirilen ürünler ile beslenen böcekler olduğunu düşünelim. Bu ürünlere zarar veren böceklerden kurtulabilmek için zirai ilaçlar kullanılarak ilaçlama yapılabilir ancak tarımda kullanılan zirai ilaçların toprak ve suya karışarak kirlilik yaratabilir ya da bir zaman sonra böcekler kullanılan zirai ilaca direnç gösterebileceğinden artık zararlı böceklerden kurtulmak konusunda yeterli olmayabilir. Oysa ki tarım alanının olduğu bölgede bu böcekler ile beslenen oluklu kertenkeleler olsaydı, tarım zararlısı böceklerden kurtulmanın en ucuz ve ekolojik yolu olacaktı.

Son birkaç yıldır uzman biyologlar bu konuya dikkat çekmiş olsalar da henüz tam bir bilinç oluştuğu söylenemez. Özellikle yeni normalin gündemde olduğu son dönemlerde doğa ile iç içe insanlardan uzakta sakin yerlerde tatil yapmak oldukça popüler bir hal almış durumda. Nehir kenarlarında, çalılıkların arasında, kamp ve piknik alanlarında karşılaşabileceğiniz bu zararsız ve sevimli olan canlılar sizi korkutmasın. 

Unutmayalım ki doğa ve içerisinde bulunan unsurların tümü teknolojik ilerlemelerde, gıda sektöründe, tıpta, ilaç sektöründe ve daha birçok alanda bizim ilham kaynağımız… Doğadan öğreneceğimiz ve modern yaşama yansıtacağımız daha çok şey var. Bunun için onu iyi korumalıyız.